Renovatie van de Zennekoker: grootschalige waterbouwkundige werken voor Brussel

Sinds 2003 onderneemt Vivaqua grote renovatiewerken aan de Zenne, met name aan de ondergrondse inkokering ervan, die van vitaal belang is voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

Deze bouwwerken beogen het volgende:

• De hydraulische veiligheid versterken bij wassend water,

• De verouderde structuur restaureren,

• De biodiversiteit herstellen door het afvalwater te scheiden van de natuurlijke waterloop.

Het gewest heeft dit strategische project ondersteund door het toekennen van overheidssubsidies gespreid over verschillende fasen tussen 2005 en 2023, in overeenstemming met de ordonnantie van 16 juli 1998 rond investeringen van openbaar nut.

De Zenne, een rivier in het hart van de geschiedenis van Brussel

Een onzichtbare rivier midden in de stad

De stad Brussel is ontstaan aan de oevers van de Zenne, die eeuwenlang een centrale plaats innam in het stadslandschap. In het verleden was het een energiebron voor molens, een vaarweg die Brussel verbond, van strategisch belang in de gordel van vestingwerken, een voedselbron voor de visteelt, een grondstof voor bepaalde ambachten en een afvoerrivier voor vuilnis en afvalwater. De rivier was weliswaar geen grote stroom, maar onvoorspelbaar: haar overstromingen waren soms ontzaglijk, zoals die in 1820, en vormden regelmatig een bedreiging voor de inwoners.

De watervervuiling, die al sinds de middeleeuwen een constante was geworden, nam nog toe met de industriële revolutie van de 19e eeuw en de aanleg van een rioolsysteem in 1848, dat al het opgevangen water erin loosde. De vermindering van het debiet, veroorzaakt door verschillende verleggingen, heeft de situatie alleen maar verergerd en verhindert de natuurlijke afvoer van afval.

Om te vermijden dat de stad blank kwam te staan, werden meerdere werken ondernomen. Vanaf de 14e eeuw bouwde Brussel twee waterwerken met regelstuwen: het Groot Spui (bij het huidige Zuidstation) en het Klein Spui (bij de Ninoofsepoort). Door de snelle verstedelijking in de 19e eeuw bleken deze beschermingswerken onvoldoende opgewassen tegen de steeds vaker voorkomende overspoelingen.

De eerste overwelving (1865–1871)

In de 19e eeuw leiden de waterkwaliteit en de herhaaldelijke overstromingen tot ongerustheid bij de autoriteiten, die zich zorgen maken over zowel de volksgezondheid als het imago van Brussel, die een moderne hoofdstad moet worden. In 1865 wordt het ontwerpproject van architect Léon Suys voor de overwelving van de Zenne geselecteerd en gesteund door burgemeester Jules Anspach. De uitvoering ervan wordt toevertrouwd aan de Belgian Public Works Company, een Engels bedrijf.

De werken zijn van een buitengewoon grote omvang maar nemen slechts drie jaar in beslag. Na de afloop ervan is de stad echter onherkenbaar veranderd. Het stedelijke weefsel wordt uiteengereten, veel oude buurten verdwijnen en de oevers van de Zenne moeten plaatsmaken voor brede boulevards geïnspireerd op het model van Haussmann. Deze lanen worden met grote luister ingehuldigd op 30 november 1871.

Dankzij de overwelving en de drooglegging van de vele rivierarmen in de Brusselse vijfhoek behoren de overstromingen grotendeels tot het verleden en verloopt de afvoer van afvalwater voortaan op een georganiseerde wijze, zij het zonder voorafgaande behandeling.

De renovatiewerken (2003–2025)

Na analyses die bevestigden dat er dringend actie moest worden ondernomen, vonden in 2003 de eerste werken plaats.

Na deze eerste fase begon in 2008 een semi-industriële fase, die in 2025 werd afgerond met de dertiende en laatste fase van het project.

Dit project is bedoeld om het bouwwerk van halverwege de 20e eeuw te moderniseren om de robuustheid en de hydraulische continuïteit ervan te garanderen, en bij te dragen tot een betere waterkwaliteit. Door het afvalwater van de rivier te scheiden, maakt de renovatie de weg vrij voor de geleidelijke terugkeer van de biodiversiteit.

Aangezien het bouwwerk is samengesteld uit twee kokers die elk bijna zeven kilometer lang zijn, worden de werken stuksgewijs verricht, alles samen in 13 fasen, waarbij telkens één enkele koker wordt behandeld. Om de hydraulische continuïteit te garanderen, werden er stroomopwaarts en stroomafwaarts van het betreffende stuk kistdammen geïnstalleerd die het water tijdelijk omleiden naar de andere koker.

Een bouwplaats in fasen

De renovatie verliep in 13 opeenvolgende fasen, waarbij telkens een ander stuk van de koker werd aangepakt.

• Opruiming en reiniging van de interne oppervlakken;
• Hogedrukspuitwerken (2.000 bar), gevolgd door fenolftaleïnetests om de aantasting van het beton te beoordelen;
• Passivering of vervanging van de wapening;
• Versterken van wanden en plafonds met vlechtwerk en gunniteren (spuiten van beton);
• Systematisch gladstrijken, en controleren van de kwaliteit.

Alles samen zal 13.500 strekkende meter behandeld zijn tussen 2003 en 2025.

Partners en financiering

Drie gespecialiseerde bedrijven (Renotec, SODRAEP en CFE) waren bij de werken betrokken.

Het budget bedraagt alles samen 33 miljoen euro, gefinancierd door Vivaqua in het kader van overheidsopdrachten. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft meer dan 6 miljoen euro aan subsidies toegekend, gespreid over verschillende fasen.

De renovatie van de Senne-doorlaat is een van de belangrijkste waterbouwkundige projecten van de afgelopen decennia in Brussel. Door dit essentiële bouwwerk te moderniseren en de kwaliteit van de waterloop te verbeteren, draagt dit project bij aan het vergroten van de veiligheid, het herstel van het milieu en het voorbereiden van de stad op toekomstige klimaatuitdagingen.